قواعد مبدأ (Rules of Origin) مجموعه‌ای از معیارها و ضوابط هستند که مشخص می‌کنند کالای مورد معامله در تجارت بین‌الملل، متعلق به کدام کشور است. این قواعد برای صدور گواهی مبدأ ضروری‌اند و نقش مهمی در تعیین تعرفه‌ها، معافیت‌ها، سهمیه‌ها و حتی محدودیت‌های تجاری دارند.
در قانون امور گمرکی تنها یک ماده (ماده ۱۷) به قواعد مبدأ اختصاص یافته، اما جزئیات کامل آن در آیین‌نامه اجرایی از ماده ۲۴ به بعد آمده است.
قواعد مبدأ در قانون امور گمرکی
ماده ۱۷ قانون امور گمرکی – تعریف کشور مبدأ
طبق ماده ۱۷:
– کشور مبدأ کالایی است که کالا در آن تولید یا ساخته شده باشد.
– معیارها و ضوابط گواهی مبدأ توسط:
– سازمان تجارت جهانی (WTO)
– شورای همکاری گمرکی (WCO)
تعیین می‌شود.
بنابراین:
– هر کالایی که در تجارت بین‌الملل جابه‌جا می‌شود باید گواهی مبدأ داشته باشد.
– گواهی مبدأ مشخص می‌کند کالا:
– کجا تولید شده؟
– کجا مونتاژ شده؟
– اصالت واقعی کالا چیست؟
قواعد مبدا در آئین نامه اجرایی قانون امور گمرکی(بخش اول)
قواعد مبدأ در آیین‌نامه اجرایی – ماده ۲۴
ماده ۲۴ آیین‌نامه توضیح می‌دهد که کدام کالاها “تماماً در یک کشور تولید شده” محسوب می‌شوند. اگر کالایی در این دسته قرار بگیرد، مبدأ آن کاملاً مشخص و بدون ابهام است.
۱. محصولات معدنی (بند الف)
محصولاتی که از:
– خاک
– آب‌های سرزمینی
– دریاهای همان کشور
استخراج می‌شوند.
مثال:
سنگ آهن استخراج‌شده از معادن کرمان:مبدأ: ایران
۲. محصولات نباتی (بند ب)
محصولاتی که در همان کشور برداشت می‌شوند.
مثال:
چای لاهیجان، گل محمدی کاشان، گندم داخلی مبدأ: ایران
۳. حیوانات زنده (بند پ)
حیواناتی که:
– در همان کشور به دنیا آمده
– و همان‌جا پرورش یافته‌اند
مثال:
گوسفندی که در ترکیه متولد و بزرگ شده:مبدأ: ترکیه
۴. محصولات به‌دست‌آمده از حیوانات (بند ت)
هر محصولی که از حیوانات زنده همان کشور به‌دست آید.
مثال:
شیر، پشم، عسل، پوست دام:مبدأ همان کشور
۵. محصولات صیادی و ماهیگیری (بند ث)
محصولاتی که از صید در آب‌های همان کشور به‌دست می‌آیند.
مثال:
ماهی صیدشده در سواحل خلیج فارس:مبدأ: ایران
۶. محصولات صید در آب‌های آزاد توسط کشتی همان کشور (بند ج و چ)
اگر کشتی یک کشور در آب‌های آزاد ماهیگیری کند:
– چه ماهی را فقط صید کند
– چه روی کشتی فرآوری کند
مبدأ کالا همان کشور صاحب کشتی است.
مثال:
کشتی ایرانی در آب‌های آزاد ماهیگیری می‌کند
مبدأ: ایران
حتی اگر محل صید خارج از آب‌های سرزمینی باشد.
۷. استخراج از اعماق دریا در مناطق دارای حق انحصاری (بند ح)
اگر کشوری در منطقه‌ای از دریا حق انحصاری استخراج داشته باشد:
– محصول استخراج‌شده، مبدأ همان کشور است
– حتی اگر منطقه مشترک باشد
مثال کاربردی:
در دریای خزر، اگر روسیه با تجهیزات خود از منطقه مشترک گاز استخراج کند:
مبدأ گاز: روسیه
چون عملیات استخراج توسط روسیه انجام شده.
۸. ضایعات، قراضه و اشیای دست‌دوم (بند خ)
ضایعات و قراضه‌ای که:
– در همان کشور جمع‌آوری شده
– و فقط مناسب بازیافت هستند
مبدأشان همان کشور است.
مثال مهم:
۱۰ هزار پرینتر دست‌دوم از چین وارد ایران می‌شود.
پس از تفکیک، قطعات خراب و ضایعات باقی می‌ماند.
این ضایعات دیگر مبدأشان چین نیست؛
چون در ایران جمع‌آوری و تولید شده‌اند:مبدأ: ایران
۹. بند ی – جمع‌بندی موارد
این بند فقط یک اشاره کلی به موارد فوق دارد و نکته جدیدی اضافه نمی‌کند.
جمع‌بندی فصل قواعد مبدأ(بخش اول)
قواعد مبدأ تعیین می‌کنند که:
– کالا متعلق به کدام کشور است
– گواهی مبدأ چگونه صادر شود
– تعرفه و مقررات تجاری چگونه اعمال شود
در این فصل یاد گرفتیم:
– مبدأ کالا یعنی محل تولید یا ساخت
– کالاهای «تماماً تولیدشده» در یک کشور شامل ۹ دسته هستند
– صید در آب‌های آزاد، استخراج در مناطق انحصاری، و ضایعات داخلی همگی مبدأ مشخص دارند
– گواهی مبدأ باید مطابق معیارهای WTO و WCO صادر شود
تبصره ماده ۲۵ نیز توضیح می‌دهد:
تغییر اساسی یعنی عملیاتی که باعث شود کالا به شکل نهایی و به خاصیت اصلی خود برسد.
مثال کاربردی – خودرو بنز
فرض کنید یک خودروی بنز تولید شده:
– موتور: آلمان
– ادوات برقی: چین
– لاستیک: کره
– چرم صندلی: فرانسه
اما مونتاژ نهایی و رسیدن به شکل اصلی خودرو در آلمان انجام شده.
پس:
مبدأ خودرو = آلمان
چون تغییر اساسی و تولید نهایی در آلمان انجام شده.
ماده ۲۶ – استفاده از قواعد هماهنگ مبدأ (WCO Rules)
ماده ۲۶ می‌گوید:
گمرک ایران برای تشخیص تغییر اساسی، از قواعد هماهنگ مبدأ تدوین‌شده توسط شورای همکاری گمرکی (WCO) استفاده می‌کند.
یعنی تمام این معیارها بین‌المللی و استاندارد جهانی هستند.
ماده ۲۷ – تعیین مبدأ بر اساس درصد ارزش (Value Added Rule)
گاهی کشورها توافق می‌کنند که مبدأ کالا را بر اساس درصد ارزش افزوده تعیین کنند.
یعنی چه؟
یعنی بررسی می‌کنند:
– هر قطعه وارداتی چند درصد از ارزش نهایی کالا را تشکیل می‌دهد
– ارزش قطعات وارداتی چقدر بوده
– ارزش عملیات تولید داخلی چقدر بوده
مثال همان خودرو بنز
– لاستیک کره‌ای چند درصد از ارزش خودروست؟
– ادوات برقی چینی چند درصد است؟
– چرم فرانسوی چند درصد است؟
– ارزش عملیات مونتاژ آلمان چقدر است؟
اگر ارزش افزوده آلمان از یک حد مشخص بیشتر باشد:مبدأ آلمان
اگر کمتر باشد : ممکن است مبدأ تغییر کند.
نکته مهم ماده ۲۷
اگر کالایی تولید داخل باشد و نیاز به تعیین ارزش داشته باشد، ارزش آن طبق ماده ۱۶ قانون (ارزش صادراتی) تعیین می‌شود.
ماده ۲۸ – عملیات غیر اساسی (Non‑Substantial Operations)
این ماده می‌گوید:
برخی عملیات، حتی اگر روی کالا انجام شوند، “تغییر اساسی” محسوب نمی‌شوند و مبدأ کالا را تغییر نمی‌دهند.
این موارد بسیار مهم‌اند چون در آزمون‌ها زیاد سؤال می‌دهند.
عملیاتی که مبدأ کالا را تغییر نمی‌دهند
۱. عملیات نگهداری و حفظ کالا (بند الف)
مثل:
– تهویه
– خشک‌کردن
– سردخانه
– تمیزکاری
این‌ها فقط برای حفظ کالا هستند، نه تولید.
۲. بسته‌بندی یا بسته‌بندی مجدد (بند ب)
مثلاً:
– بسته‌بندی جدید
– تغییر کارتن
– لیبل‌گذاری ساده
این‌ها تولید محسوب نمی‌شوند.
۳. سرهم کردن ساده اجزا (بند پ)
مثال مهم:
دوچرخه‌ای که ۵ قطعه جدا از چین وارد دبی می‌شود، در دبی فقط سرهم می‌شود و به ایران صادر می‌شود.
این مونتاژ ساده است : مبدأ همچنان چین است.
۴. باز کردن یا جدا کردن قطعات (بند ت)
مثلاً:
– باز کردن یک دستگاه
– جدا کردن دو قطعه
– تغییر ظاهری کوچک
این‌ها عملیات اساسی نیستند.
۵. مخلوط کردن کالاهای مختلف (بند ث)
اگر مخلوط کردن باعث ایجاد محصول جدید با ماهیت متفاوت نشود، مبدأ تغییر نمی‌کند.
۶. ذبح حیوانات (بند ج)
این یکی از مهم‌ترین نکات ماده ۲۸ است.
مثال:
– گوسفند ایرانی به عراق می‌رود
– در عراق ذبح می‌شود
– گوشت به سوریه صادر می‌شود
ذبح، عملیات اساسی نیست.
پس:
مبدأ گوشت = ایران
اما اگر:
– همان لاشه در عراق تبدیل به سوسیس یا کالباس شود
این یک تولید جدید است : مبدأ می‌شود عراق
جمع‌بندی بخش دوم قواعد مبدأ
در این بخش یاد گرفتیم:
– اگر چند کشور در تولید کالا نقش داشته باشند، مبدأ بر اساس تغییر اساسی تعیین می‌شود.
– اگر توافق وجود داشته باشد، مبدأ بر اساس درصد ارزش افزوده تعیین می‌شود.
– برخی عملیات مثل بسته‌بندی، مونتاژ ساده، ذبح، مخلوط کردن و نگهداری : مبدأ را تغییر نمی‌دهند.
– فقط عملیاتی که کالا را به شکل نهایی و ماهیت اصلی برسانند، مبدأ را تعیین می‌کنند.
قواعد مبدأ– بخش سوم (مواد ۲۹ تا ۳۷ آیین‌نامه اجرایی)
در دو بخش قبلی یاد گرفتیم:
– کالاهایی که کاملاً در یک کشور تولید شده‌اند
– کالاهایی که چند کشور در تولیدشان دخیل‌اند
– تغییر اساسی، ارزش افزوده، عملیات کافی و ناکافی
در این بخش، آیین‌نامه وارد جزئیات تکمیلی می‌شود؛ یعنی:
– مبدأ لوازم همراه کالا
– مبدأ بسته‌بندی
– بی‌اثر بودن ابزار و انرژی در تعیین مبدأ
– تغییرات قانونی و اثر آن بر کالاهای موجود در گمرک
– انواع اسناد مبدأ
– استعلام گواهی مبدأ
– صدور گواهی مبدأ در صادرات
– کالاهای عبوری از کشور ثالث
این بخش، فصل قواعد مبدأ را کامل می‌کند.
ماده ۲۹ – مبدأ لوازم همراه کالا
این ماده یک نکته بسیار مهم دارد:
اگر کالایی همراه خود لوازم مصرفی یا جانبی داشته باشد، و تعداد آن‌ها متناسب باشد، مبدأ آن لوازم همان مبدأ کالای اصلی است.
مثال کاربردی – خودرو بنز
فرض کنید:
– خودرو: ساخت آلمان
– جک داخل خودرو: ساخت آمریکا
– زاپاس: ساخت کره
– چند ابزار مصرفی: ساخت کشورهای مختلف
چون این لوازم مصرفی و همراه کالا هستند و تعدادشان متناسب است:
مبدأ همه این لوازم = آلمان
این قانون برای جلوگیری از پیچیدگی‌های غیرضروری در تعیین مبدأ وضع شده.
ماده ۳۰ – مبدأ لوازم بسته‌بندی
مبدأ بسته‌بندی = مبدأ کالای داخل بسته
مثال:
– ساعت سوئیسی
– جعبه چرمی ایرانی
مبدأ جعبه = سوئیس
چون بسته‌بندی تابع کالای اصلی است.
این ماده ادامه دارد که در کتاب مقررات صادرات و واردات توضیح داده می‌شود.
ماده ۳۱ – بی‌اثر بودن ابزار، ماشین‌آلات و انرژی در تعیین مبدأ
این ماده می‌گوید:
ابزار، ماشین‌آلات، برق و تجهیزاتی که در تولید کالا استفاده شده‌اند، هیچ نقشی در تعیین مبدأ ندارند.
مثال:
– کالایی از دبی وارد ایران می‌شود
– در ایران با ابزار ایرانی مونتاژ می‌شود
– با برق ایران تولید می‌شود
این‌ها هیچ‌کدام مبدأ را تغییر نمی‌دهند.
مبدأ کالا همچنان = دبی
ماده ۳۲ – تغییرات قانونی و کالاهای موجود در گمرک
اگر دولت تصمیمی بگیرد که:
– حقوق ورودی کالایی افزایش یابد
– واردات کالایی ممنوع شود
– محدودیت جدید اعمال شود
این تصمیم شامل کالاهایی که در انبارهای گمرکی هستند نمی‌شود.
یعنی:
– اگر کالایی قبل از تغییر قانون وارد گمرک شده باشد
– حتی اگر بعداً وارداتش ممنوع شود
– یا تعرفه‌اش افزایش یابد
صاحب کالا می‌تواند:
با همان شرایط قبلی کالا را ترخیص کند
این ماده برای حمایت از تجار و جلوگیری از ضررهای ناگهانی وضع شده.
ماده ۳۳ – اصطلاحات مربوط به اسناد مبدأ
این ماده چهار اصطلاح مهم را تعریف می‌کند:
۱. اظهارنامه مبدأ (بند الف)
بیان مبدأ کالا در فاکتور یا سندی که توسط:
– صادرکننده
– تولیدکننده
– سازنده
ارائه می‌شود.
۲. اظهارنامه مبدأ گواهی‌شده (بند ب)
همان اظهارنامه مبدأ است که گمرک کشور صادرکننده آن را تأیید کرده.
۳. گواهی مبدأ (بند پ)
سندی که:
– توسط مقام یا مؤسسه صلاحیت‌دار
– معمولاً اتاق بازرگانی
صادر می‌شود و مبدأ کالا را تأیید می‌کند.
۴. گواهی اسنادی مبدأ (بند ت)
مجموعه‌ای شامل:
– اظهارنامه مبدأ
– اظهارنامه مبدأ گواهی‌شده
– گواهی مبدأ
ماده ۳۴ – موارد لزوم ارائه گواهی مبدأ
گمرک در موارد زیر گواهی مبدأ مطالبه می‌کند:
۱. اعمال تعرفه ترجیحی
برای اینکه مشخص شود آیا کالا شامل تخفیف تعرفه‌ای می‌شود یا نه.
۲. اعمال مقررات تجاری بین دو کشور
مثلاً محدودیت‌ها، سهمیه‌ها، ممنوعیت‌ها.
۳. مسائل امنیتی و سیاسی
مثلاً کالاهای ساخت اسرائیل : ممنوع.
۴. مسائل بهداشتی و قرنطینه‌ای
مثلاً:
– شیوع ویروس در چین
– ممنوعیت موقت ورود کالاهای چینی
در این موارد گمرک برای کنترل دقیق، گواهی مبدأ می‌خواهد
ماده ۳۵ – استعلام صحت گواهی مبدأ
اگر گمرک نسبت به گواهی مبدأ ارائه‌شده شک داشته باشد:
می‌تواند از کشور مبدأ استعلام بگیرد
تا مشخص شود:
– گواهی واقعی است
– یا جعلی
– یا اشتباه صادر شده
این ماده برای جلوگیری از جعل گواهی مبدأ بسیار مهم است.
ماده ۳۶ – نحوه تکمیل و صدور گواهی مبدأ
این ماده می‌گوید:
گواهی مبدأ باید طبق رویه‌ها و فرم‌های بین‌المللی تکمیل و صادر شود.
چرا؟
چون:
– در صادرات هم باید گواهی مبدأ صادر شود
– خریدار خارجی نیاز دارد بداند کالا ساخت کجاست
– گمرک کشور مقصد به آن استناد می‌کند
ماده ۳۷ – کالاهای عبوری از کشور ثالث
اگر کالایی:
– در کشور A تولید شده
– از کشور B عبور کند
– سپس به کشور C صادر شود
گواهی مبدأ کشور A معتبر است
به شرط اینکه:
– کشور B آن را تأیید کند
– کالا در کشور B تغییر اساسی نکرده باشد
مثال:
– کالا ساخت چین
– از امارات عبور می‌کند
– وارد ایران می‌شود
گواهی مبدأ چین → معتبر
امارات فقط آن را تأیید می‌کند.
جمع‌بندی نهایی فصل قواعد مبدأ
با مواد ۲۹ تا ۳۷، فصل قواعد مبدأ کامل شد.
اکنون شما تسلط دارید بر:
– مبدأ کالاهای همراه
– مبدأ بسته‌بندی
– بی‌اثر بودن ابزار و انرژی
– اثر تغییرات قانونی
– انواع اسناد مبدأ
– استعلام گواهی مبدأ
– صدور گواهی مبدأ در صادرات
– کالاهای عبوری از کشور ثالث
این فصل یکی از مهم‌ترین فصل‌های دوره ترخیص کالاست و در آزمون‌ها و کار عملی بسیار کاربرد دارد
بدون دیدگاه