تشریفات قبل از اظهار در آیین‌نامه اجرایی – بخش اول (مواد ۳۸ و ۳۹)

پس از ورود وسیله نقلیه به قلمرو گمرکی و ارائه اظهارنامه اجمالی، مرحله بعدی بازرسی اولیه وسیله نقلیه است. این بازرسی‌ها برای کنترل کالاهای همراه وسیله نقلیه، جلوگیری از قاچاق، و ثبت اطلاعات خدمه و مسافران انجام می‌شود. مواد ۳۸ و ۳۹ آیین‌نامه اجرایی دقیقاً همین موضوع را توضیح می‌دهند.

تشریفات قبل از اظهار در آیین‌نامه اجراییماده ۳۸ – بازرسی اولیه وسیله نقلیه توسط مأمور گمرک

طبق ماده ۳۸:

۱. مأمور گمرک پس از اجازه مأمور بهداشت، می‌تواند وارد وسیله نقلیه شود.
این شامل تمام وسایل نقلیه است:
– کشتی
– هواپیما
– قطار
– کامیون

۲. مأمور گمرک می‌تواند موارد زیر را بررسی کند:
– آذوقه و مواد غذایی همراه وسیله نقلیه
– لوازم یدکی و تجهیزات مصرفی
– اسلحه و تجهیزات امنیتی (مخصوصاً در وسایل نقلیه هوایی و دریایی)
– اطلاعات خدمه و مسافران

۳. مأمور گمرک موظف است اطلاعات جمع‌آوری‌شده را به گمرک ارائه دهد.

این مرحله برای کنترل اولیه و جلوگیری از ورود کالاهای ممنوعه یا قاچاق بسیار مهم است.

 

ماده ۳۹ – پلمب آذوقه اضافی و کالاهای ممنوعه

ماده ۳۹ ادامه منطقی ماده ۳۸ است و توضیح می‌دهد که اگر مأمور گمرک در بازرسی اولیه موارد غیرعادی مشاهده کند، چه اقداماتی انجام می‌دهد.

۱. اگر مقدار آذوقه بیش از نیاز خدمه باشد:
مأمور گمرک می‌تواند:
– مقدار اضافی را در محفظه‌ای داخل وسیله نقلیه پلمب کند
– مقدار لازم را در اختیار خدمه بگذارد

۲. اگر در طول توقف وسیله نقلیه آذوقه کم شود:
– پلمب با نظارت مأمور گمرک باز می‌شود
– مقدار لازم برداشته می‌شود
– مجدداً پلمب می‌شود

۳. اگر کالاهای ممنوع‌الورود همراه وسیله نقلیه باشد:
مثل:
– اسلحه
– مواد منفجره
– مشروبات الکلی
– کالاهای ممنوعه شرعی یا قانونی

گمرک می‌تواند:
– آن‌ها را پلمب کند
– یا در انبارهای گمرکی نگهداری کند
– قبض انبار صادر کند
– هنگام خروج وسیله نقلیه، کالاها را به خدمه تحویل دهد

هدف ماده ۳۹ چیست؟
– جلوگیری از قاچاق
– جلوگیری از جاسازی کالاهای ممنوعه بین بار
– جلوگیری از ورود غیرقانونی کالا به کشور
– کنترل امنیتی و بهداشتی

این ماده یکی از ابزارهای مهم گمرک برای کنترل مرزهاست.

جمع‌بندی بخش اول تشریفات قبل از اظهار در آیین‌نامه

در این بخش یاد گرفتیم:

– مأمور گمرک پس از اجازه مأمور بهداشت وارد وسیله نقلیه می‌شود
– آذوقه، لوازم یدکی، اسلحه و اطلاعات خدمه را بررسی می‌کند
– آذوقه اضافی پلمب می‌شود
– کالاهای ممنوعه ضبط یا پلمب می‌شوند
– هدف اصلی این مواد، جلوگیری از قاچاق و کنترل امنیتی است

این بخش مقدمه‌ای است بر ادامه تشریفات قبل از اظهار که در مواد بعدی آیین‌نامه توضیح داده می‌شود.

تشریفات قبل از اظهار در آیین‌نامه اجرایی – بخش دوم (ماده ۴۰)

ماده ۴۰ آیین‌نامه اجرایی یکی از مهم‌ترین مواد مربوط به اصلاح اسناد حمل، نحوه پذیرش اصلاحیه‌ها، شرایط قانونی تغییر مالکیت کالا، و نحوه رفتار با کانتینرهای LCL و FCL است. این ماده در واقع تکمیل‌کننده‌ی مواد ۲۰ و ۲۱ قانون امور گمرکی است.

 

ماده ۴۰ – اصلاح مانیفست و اظهارنامه اجمالی

طبق ماده ۴۰:

۱. اگر مانیفست یا اظهارنامه اجمالی به دلایل موجه اصلاح شود:
– تسلیم‌کننده اسناد (شرکت حمل یا نماینده‌اش)
– باید قسمت‌های اصلاح‌شده را امضا کند
– در غیر این صورت اجازه تخلیه بار داده نمی‌شود

این امضا یعنی:
– شرکت حمل مسئولیت اصلاحات را پذیرفته
– اصلاحیه رسمی و معتبر است

۲. اگر نیاز به ارائه بارنامه باشد:
– بارنامه باید توسط شرکت حمل گواهی شود
– یعنی شرکت حمل باید:
– مهر کند
– امضا کند
– توضیح دهد اختلاف کجا بوده

۳. اصلاحات باید “موجه” باشند
یعنی:
– اشتباه تایپی
– اشتباه در تاریخ
– اشتباه در مشخصات وسیله نقلیه
– اشتباه در شماره کانتینر

اما اصلاح نوع کالا و تعداد بسته‌ها بعد از تخلیه ممنوع است
(این را ماده ۲۰ قانون هم گفته بود.)

۴. قبل از تخلیه:
اصلاح همه چیز مجاز است
حتی:
– نوع کالا
– تعداد بسته‌ها

 

توضیح تکمیلی: تفاوت مانیفست و اظهارنامه اجمالی

مانیفست (فهرست کل بار):
در آن نوشته می‌شود:
– کانتینر شماره چند
– صاحب کالا کیست
– مبدا کجاست
– مقصد کجاست
– وزن، تعداد، حجم

اظهارنامه اجمالی:
فقط می‌گوید:
– وسیله نقلیه چه مقدار بار دارد
– چه تعداد بسته دارد
– چه نوع کالایی به‌صورت کلی حمل می‌کند

در اظهارنامه اجمالی نام صاحب کالا و مقصد نهایی نوشته نمی‌شود.

 

تبصره ۱ ماده ۴۰ – تغییر مالکیت کالا پس از حمل

گاهی صاحب کالا در مسیر تصمیم می‌گیرد بار را بفروشد.

این ماده می‌گوید:

اگر کالا پس از تخلیه فروخته شد:
– تا ۳ روز فرصت دارید:
– اطلاعات خریدار جدید را در مانیفست اصلاح کنید
– بارنامه اصلی را تحویل گمرک دهید
– شرکت حمل را مطلع کنید تا بارنامه جدید صادر کند

این کار برای این است که:
– خریدار جدید بتواند کالا را ترخیص کند
– مالکیت کالا در اسناد رسمی اصلاح شود

تبصره ۲ ماده ۴۰ – پذیرش مانیفست به‌جای اظهارنامه اجمالی

اگر اطلاعات اظهارنامه اجمالی در مانیفست هم وجود داشته باشد:

گمرک می‌تواند مانیفست را به‌جای اظهارنامه اجمالی قبول کند

اما یک استثنا دارد:

اگر کالا “خطرناک” باشد، اظهارنامه اجمالی جداگانه الزامی است.

کالاهای خطرناک شامل:
– مواد شیمیایی
– مواد سمی
– مواد رادیواکتیو
– مواد منفجره
– گازهای فشرده
– مواد نفتی
– مواد قابل اشتعال

تبصره ۳ ماده ۴۰ – کانتینرهای LCL و FCL و نقش فورواردر

این تبصره یکی از مهم‌ترین بخش‌های آیین‌نامه است.

تعریف‌ها:

کریر (Carrier):
شرکت حملی که وسیله حمل دارد
مثل:
– ماهان ایر
– کشتیرانی MSC
– کشتیرانی Evergreen

فورواردر (Forwarder):
شرکتی که وسیله حمل ندارد
اما:
– بار جمع می‌کند
– بارنامه صادر می‌کند
– بار را به کریر می‌دهد

مثل:
– شرکت تی‌اکسپرس
– شرکت DHL Global Forwarding
– شرکت Aramex

سناریوی LCL / FCL

LCL (Less than Container Load)
بار چند نفر داخل یک کانتینر است.

FCL (Full Container Load):
کل کانتینر متعلق به یک نفر است.

مثال کاربردی:

– تی‌اکسپرس فورواردر است
– سه بار مختلف از سه صاحب کالا جمع می‌کند
– همه را به ماهان می‌دهد
– ماهان یک بارنامه کلی صادر می‌کند
– اما تی‌اکسپرس برای هر صاحب کالا بارنامه تفکیکی صادر کرده

در گمرک چه می‌شود؟

– نماینده فورواردر (تی‌اکسپرس) اسناد را ارائه می‌دهد
– گمرک اجازه تخلیه می‌دهد
– کانتینر تخلیه می‌شود
– بار هر شخص جداگانه چیده می‌شود
– قبض انبار جدا صادر می‌شود
– اگر اختلافی باشد : طبق ماده ۲۱ و ماده ۱۰۴ رفتار می‌شود

این دقیقاً همان چیزی است که تبصره ۳ ماده ۴۰ می‌گوید.

تبصره ۴ ماده ۴۰ – استفاده چند خط کشتیرانی از یک کشتی

اگر چند خط کشتیرانی از فضای یک کشتی استفاده کنند و هرکدام بارنامه صادر کنند:

هرکدام باید اظهارنامه اجمالی خود را تحویل گمرک بدهند

گمرک همه را قبول می‌کند.

این موضوع در حمل‌های مشترک (Joint Service) بسیار رایج است.

جمع‌بندی ماده ۴۰

در این بخش یاد گرفتیم:

– اصلاح مانیفست باید امضا شود
– اصلاح نوع کالا و تعداد بسته بعد از تخلیه ممنوع است
– تغییر مالکیت کالا پس از تخلیه تا ۳ روز قابل ثبت است
– کالاهای خطرناک نیاز به اظهارنامه اجمالی جدا دارند
-هرکدام از روش های LCL و FCL تشریفات خاص دارند
– فورواردر و کریر نقش متفاوتی دارند
– چند خط کشتیرانی می‌توانند از یک کشتی استفاده کنند و اظهارنامه جدا بدهند

این ماده یکی از کلیدی‌ترین مواد تشریفات قبل از اظهار است و درک آن برای هر ترخیص‌کار ضروری است.

تشریفات قبل از اظهار در آیین‌نامه اجرایی – بخش سوم (مواد ۴۱ و ۴۲)

در ادامه تشریفات قبل از اظهار، آیین‌نامه اجرایی از ماده ۴۱ به بعد وارد مرحله‌ای می‌شود که مربوط به نظارت گمرک بر تخلیه، تحویل و تحول کالا، تفکیک بار، و مسئولیت‌های حامل و مرجع تحویل‌گیرنده است. این بخش یکی از حساس‌ترین مراحل ورود کالا به قلمرو گمرکی است.

ماده ۴۱ – تکلیف حامل در صورت نداشتن اظهارنامه اجمالی

گاهی ممکن است حامل (کشتی، هواپیما، کامیون، قطار) به هر دلیلی:

– اظهارنامه اجمالی نداشته باشد
– یا آن را تنظیم نکرده باشد

در این حالت:

حامل باید فوراً به رئیس گمرک مراجعه کند و موضوع را اطلاع دهد.

مثال کاربردی:
کشتی حامل مواد غذایی فاسدشدنی وارد بندر می‌شود اما اظهارنامه اجمالی ندارد.

قانون چه می‌گوید؟

– رئیس گمرک می‌تواند اجازه تخلیه بدهد
– اما تمام مسئولیت‌ها با حامل است
– اگر بسته کم شود
– اگر بسته اضافه شود
– اگر اختلافی ایجاد شود

نکته مهم:
قبل از پایان عملیات تخلیه، اظهارنامه اجمالی باید حتماً تنظیم و تحویل گمرک شود.

بار متعلق به کشور دیگر داخل وسیله نقلیه

اگر بخشی از بار متعلق به کشور دیگری باشد:

مثلاً:
– کشتی وارد ایران می‌شود
– بخشی از بار برای امارات است

در این حالت:

– رئیس گمرک ایران باید اظهارنامه را امضا کند
– تا وقتی کشتی به امارات رسید، گمرک امارات بداند
– کدام بخش بار در ایران تخلیه شده
– کدام بخش هنوز باقی است

این کار برای جلوگیری از اختلافات بین‌المللی و قاچاق انجام می‌شود.

ماده ۴۲ – نحوه نظارت، فهرست‌برداری و تحویل کالا

این ماده می‌گوید:

تمام مراحل زیر باید طبق دستورالعمل رسمی انجام شود:
– فهرست‌برداری
– مراقبت از کالا
– نحوه حمل
– ثبت ورود و خروج کالا از انبار
– نحوه نگهداری
– نحوه تحویل کالا
– فرم‌ها و صورت‌مجلس‌ها

این دستورالعمل‌ها توسط مرجع تحویل‌گیرنده تهیه و توسط گمرک تأیید می‌شود.

تبصره ۱ ماده ۴۲ – حضور سه مرجع هنگام تخلیه

هنگام تخلیه کالا سه نفر باید حضور داشته باشند:

۱. نماینده شرکت حمل (Carrier)
مسئول تحویل بار از وسیله نقلیه.

۲. نماینده مرجع تحویل‌گیرنده (انباردار)
بسته به محل:
– در بندر : خدمات بندری
– در فرودگاه : خدمات فرودگاهی
– در گمرک زمینی : انبارهای گمرکی

۳. نماینده گمرک
ناظر قانونی عملیات.

فرآیند تحویل و تحول چگونه انجام می‌شود؟

هنگام تخلیه:

– شرکت حمل می‌گوید: «تحویل دادم»
– مرجع تحویل‌گیرنده می‌گوید: «تحویل گرفتم»
– گمرک نظارت می‌کند

این موارد در فرم‌هایی ثبت می‌شود:

– فرم تحویل شرکت حمل
– فرم تحویل‌گیری مرجع تحویل‌گیرنده
– فرم «تالی» که گمرک امضا می‌کند

نتیجه:
وقتی این فرم‌ها امضا شد:

مسئولیت کالا از شرکت حمل به مرجع تحویل‌گیرنده منتقل می‌شود.

تبصره ۲ ماده ۴۲ – تفکیک کالاهای بدون علامت یا ناخوانا

گاهی هنگام تخلیه:

– بسته‌ها علامت ندارند
– یا علائم پاک شده
– یا ناخوانا هستند
– یا اندازه بسته‌ها متفاوت است
– یا بسته‌ها آسیب دیده‌اند

در این حالت:

– کل بار باید تخلیه شود
– کالاهای بدون علامت باید جداگانه چیده شوند
– گمرک یا مرجع تحویل‌گیرنده محل جداگانه‌ای برای این کار تعیین می‌کند
– شرکت حمل می‌تواند نگهبان در محل تفکیک مستقر کند

مسئولیت مرجع تحویل‌گیرنده از چه زمانی شروع می‌شود؟

از زمانی که:

– تفکیک کالاهای بدون علامت تمام شود
– و کالا رسماً تحویل انبار گردد

 

چرا تفکیک انجام می‌شود؟

دلایل مختلفی دارد:

– بسته‌ها آسیب دیده‌اند
– بسته‌ها علامت ندارند
– بسته‌ها اندازه متفاوت دارند
– بسته‌ها با مانیفست تطابق ندارند

هدف:

– جلوگیری از اشتباه
– جلوگیری از قاچاق
– جلوگیری از تحویل اشتباه
– تطبیق دقیق با بارنامه‌ها و مانیفست

 

جمع‌بندی بخش سوم تشریفات قبل از اظهار

در این بخش یاد گرفتیم:

– اگر حامل اظهارنامه اجمالی نداشت، باید به رئیس گمرک مراجعه کند
– تخلیه بدون اظهارنامه فقط با اجازه رئیس گمرک و با مسئولیت حامل انجام می‌شود
– بار کشورهای دیگر باید توسط رئیس گمرک تأیید شود
– هنگام تخلیه سه مرجع حضور دارند: شرکت حمل، مرجع تحویل‌گیرنده، گمرک
– تحویل و تحول رسمی با امضای فرم‌ها انجام می‌شود
– کالاهای بدون علامت باید جداگانه تفکیک شوند
– مسئولیت انبار از زمان پایان تفکیک شروع می‌شود

تشریفات قبل از اظهار در آیین‌نامه اجرایی – بخش چهارم (مواد ۴۳ تا ۴۶)

در ادامه مراحل تخلیه، تحویل و تحول، و کنترل اولیه کالا، آیین‌نامه اجرایی از ماده ۴۳ وارد موضوع بسیار مهمی می‌شود:
نحوه برخورد با بسته‌های آسیب‌دیده، بسته‌های مشکوک، بسته‌های بدون علامت، تنظیم صورت‌مجلس‌ها و مهلت تحویل اسناد.

این بخش یکی از حساس‌ترین قسمت‌های عملیات گمرکی است، چون هرگونه اشتباه در این مرحله می‌تواند منجر به اختلافات، خسارت، یا حتی پرونده‌های قاچاق شود.

ماده ۴۳ – صورت‌مجلس بسته‌های آسیب‌دیده

اگر هنگام تخلیه کالا از وسیله نقلیه:

– بسته‌ها آسیب دیده باشند
– بسته‌ها شکسته باشند
– بسته‌ها پارگی یا خرابی ظاهری داشته باشند

سه مرجع باید صورت‌مجلس رسمی تنظیم کنند:

1. مرجع تحویل‌گیرنده (انباردار)
2. نماینده شرکت حمل
3. گمرک

ویژگی‌های صورت‌مجلس:
– باید سه نسخه باشد
– یک نسخه : تحویل شرکت حمل
– دو نسخه : ضمیمه
– اظهارنامه اجمالی
– مانیفست

این صورت‌مجلس سند رسمی است و در اختلافات بعدی ملاک عمل قرار می‌گیرد.

ماده ۴۴ – نحوه برخورد با بسته‌های مشکوک، بدون علامت یا دست‌خورده

اگر هنگام تخلیه، مأموران گمرک یا انبار متوجه شوند:

– بسته‌ها مشکوک به دست‌خوردگی هستند
– بسته‌ها علامت یا شماره ندارند
– بسته‌ها شماره ناخوانا دارند
– بسته‌ها آسیب‌دیده هستند

اقدامات قانونی:

۱. تعیین محل جداگانه
گمرک و مرجع تحویل‌گیرنده باید محل جداگانه‌ای برای نگهداری این بسته‌ها تعیین کنند.
این بسته‌ها با مسئولیت شرکت حمل در آن محل نگهداری می‌شوند.

۲. بررسی بسته‌های بدون علامت
– اگر علامت قابل خواندن باشد : در صورت‌مجلس ثبت می‌شود
– اگر قابل خواندن نباشد : بسته وزن می‌شود و وزن در صورت‌مجلس ثبت می‌شود

۳. بررسی بسته‌های مشکوک یا آسیب‌دیده
– بسته باز می‌شود
– محتویات بررسی می‌شود
– وزن می‌شود
– در صورت نیاز مجدد بسته‌بندی می‌شود
– همه موارد در صورت‌مجلس ثبت می‌شود
– صورت‌مجلس به امضای:
– گمرک
– شرکت حمل
– مرجع تحویل‌گیرنده
می‌رسد.

۴. پلمب مجدد بسته‌ها
اگر بسته باز شده و دوباره بسته‌بندی شده باشد:

– شرکت حمل می‌تواند بسته را پلمب کند
– شماره پلمب در صورت‌مجلس ثبت می‌شود

این کار برای جلوگیری از اتهام دست‌بردن به بار انجام می‌شود.

تبصره ماده ۴۴
تحویل این بسته‌ها به انبار فقط زمانی مجاز است که:

– تمام مراحل ماده ۴۴
– و تمام موارد ثبت‌شده در صورت‌مجلس

به‌طور کامل انجام شده باشد.

 

ماده ۴۵ – مهلت تحویل صورت‌مجلس‌ها و اسناد

مرجع تحویل‌گیرنده موظف است:

اگر وسیله نقلیه کشتی باشد:
– تا ۷ روز پس از تخلیه
صورت‌مجلس‌ها و اسناد را به شرکت حمل تحویل دهد.

اگر وسیله نقلیه کانتینربر یا سایر وسایل باشد:
– تا ۳ روز پس از تخلیه
اسناد باید تحویل شرکت حمل شود.

این مهلت‌ها برای جلوگیری از تأخیر، اختلافات و مشکلات بیمه‌ای تعیین شده‌اند.

 

ماده ۴۶ – اجرای تشریفات در مناطق آزاد و ویژه اقتصادی

این ماده می‌گوید:

تشریفات قبل از اظهار (چه در قانون و چه در آیین‌نامه)
در مناطق زیر طبق مقررات همان منطقه اجرا می‌شود:

– مناطق آزاد تجاری
– مناطق ویژه اقتصادی

نکته مهم:
– کلیات مشابه است
– اما جزئیات و رویه‌ها متفاوت‌اند
– چون هر منطقه آزاد مدیر و مقررات اختصاصی دارد

مثلاً:
– کیش
– قشم
– چابهار
– ارس

هرکدام دستورالعمل‌های خاص خود را دارند.

 

جمع‌بندی بخش چهارم تشریفات قبل از اظهار

در این بخش یاد گرفتیم:

– بسته‌های آسیب‌دیده باید صورت‌مجلس سه‌نسخه‌ای داشته باشند
– بسته‌های مشکوک، بدون علامت یا دست‌خورده باید جداگانه بررسی شوند
– بسته‌های بازشده باید وزن‌کشی و در صورت نیاز بسته‌بندی مجدد شوند
– پلمب مجدد توسط شرکت حمل مجاز است
– مهلت تحویل اسناد:
– کشتی‌ها : ۷ روز
– سایر وسایل : ۳ روز
– تشریفات در مناطق آزاد طبق مقررات همان مناطق انجام می‌شود

این بخش یکی از مهم‌ترین قسمت‌های عملیات گمرکی است و در آزمون‌ها و کار عملی بسیار کاربرد دارد